Ιμπεριαλισμός και αριστερή στρατηγική, Του Γιάννη Δραγασακη* Πηγή: www.avgi.gr

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΗΛΙΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ, Ιμπεριαλισμός, χρηματοπιστωτικές αγορές, κρίση, εκδόσεις Νήσος, σελ. 526

Στις αρχές του 20ού αιώνα υπήρξε ένας ιδιαίτερος συγχρονισμός ανάμεσα στη θεωρητική και την πρακτική δράση του αριστερού κινήματος. Η Λούξεμπουργκ, ο Μπουχάριν, ο Λένιν, ο Κάουτσκι, ο Χίλφενρτιχ, και πολλοί άλλοι, συμμετείχαν ενεργά σε μια μακρά θεωρητική συζήτηση για τη στρατηγική του εργατικού και του αριστερού κινήματος. Αιτία για τις σχετικές αναζητήσεις ήταν αφ’ ενός νέα φαινόμενα του καπιταλισμού που απαιτούσαν κοινά αποδεκτές ερμηνείες, όπως τα καρτέλ, τα μονοπώλια, η αποικιοκρατία, ο ιμπεριαλισμός, και αφ’ ετέρου πολιτικά διλήμματα σε σχέση με τη στρατηγική και την τακτική των αριστερών δυνάμεων, όπως η στάση απέναντι στον πόλεμο, την αυτοδιάθεση των λαών και άλλα ζητήματα που ανέδειχνε η πρακτική δράση. Μια πτυχή της θεωρητικής παραγωγής της περιόδου ήσαν και οι λεγόμενες κλασικές θεωρίες για τον ιμπεριαλισμό.

Οι κλασικές θεωρίες

Έναν αιώνα μετά, στο έδαφος πολύ διαφορετικών συνθηκών, μπορούμε να πούμε πως η δράση της Αριστεράς συναντάται πάλι με μεγάλα θεωρητικά ερωτήματα και πολιτικά διλήμματα, που μόνο με ένα διπλό και συγχρονισμένο άλμα στο πεδίο της θεωρητικής έρευνας και σε εκείνο της πρακτικής δράσης μπορούν να αντιμετωπισθούν με επιτυχία.

Το βιβλίο των Γιάννη Μηλιού και Δημήτρη Σωτηρόπουλου πραγματεύεται θέματα που βρίσκονται στον πυρήνα αυτής της ανάγκης. Το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί μια ακόμη μελέτη για κάποια ειδική πτυχή του ιμπεριαλισμού, αλλά φιλοδοξεί να θέσει σε νέα βάση συνολικά τη σχετική συζήτηση.

Είναι γεγονός ότι το έργο του Μαρξ, με βάση το διάγραμμα που ο ίδιος είχε εκθέσει στην «κριτική της πολιτικής οικονομίας», δεν μπόρεσε να ολοκληρωθεί. Το έργο του, λοιπόν, ειδικά στο ζήτημα του ιμπεριαλισμού και του κράτους, ήταν ανοιχτό σε περαιτέρω ανάπτυξη και συμπληρώσεις. Το κενό αυτό ήλθαν να καλύψουν οι κλασικές θεωρίες για τον ιμπεριαλισμό. Όμως οι θεωρίες αυτές διαμορφώθηκαν υπό την πίεση των γεγονότων, με δάνεια μερικές φορές από επικρατούσες απόψεις της εποχής, παρά με εμβάθυνση στο έργο του Μαρξ και στις μεθοδολογικές βάσεις που ο ίδιος έθεσε.

Έτσι οι θεωρίες αυτές, μαζί με τη θετική συνεισφορά τους, είχαν και αρνητικές παρενέργειες: απέδωσαν τον ιμπεριαλισμό στα «αδιέξοδα» του καπιταλισμού και όχι σε εγγενείς τάσεις του, τροφοδότησαν έτσι τάσεις καταστροφολογικές και, στη βάση αυτή, ανήγγειλαν πρόωρα το άμεσο τέλος του καπιταλισμού. Οι συγγραφείς λοιπόν θέλουν κατά κάποιον τρόπο να πιάσουν το νήμα της σχετικής συζήτησης από την αρχή.

Προς μια νέα θεώρηση

Κεντρική θέση των συγγραφέων είναι ότι ο ιμπεριαλισμός δεν είναι προϊόν ενός ορισμένου σταδίου του καπιταλισμού, αλλά αποτελεί μορφή εκδήλωσης επεκτατικών τάσεων που είναι ενδογενείς και χαρακτηρίζουν κάθε καπιταλιστικό κοινωνικό σχηματισμό. Το καπιταλιστικό κράτος δεν ενεργεί ως «εργαλείο» των μονοπωλίων για την υποστήριξη κάποιων ιδιαίτερων επεκτατικών σχεδίων των τελευταίων, αλλά λειτουργεί ως εκφραστής του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου, ως εγγυητής του γενικού (καπιταλιστικού) συμφέροντος και ως φορέας της εν λόγω ενδογενούς επεκτατικής τάσης. Κρίσιμα στοιχεία επομένως στην προτεινόμενη ερμηνεία του ιμπεριαλισμού είναι η θεωρία του «συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου» και του κράτους.

Αυτό που αλλάζει βεβαίως ιστορικά είναι η ένταση, η πυκνότητα και οι μορφές που λαμβάνουν αυτές οι επεκτατικές τάσεις. Για παράδειγμα, ενώ αρχικά ο ιμπεριαλισμός προϋπέθετε την κατάλυση ή την άρνηση της εθνικής ανεξαρτησίας (αποικιακός ιμπεριαλισμός), στη συνέχεια η ύπαρξη ανεξάρτητων εθνικών κρατών όχι μόνο δεν εμποδίζει την ανάπτυξη του ιμπεριαλισμού αλλά και τη διευκολύνει. Επίσης σποραδικές εκδηλώσεις αρχικά αυτών των επεκτατικών τάσεων, με τη διεθνοποίηση του κεφαλαίου και τη διαμόρφωση της παγκόσμιας αγοράς, συστηματοποιούνται, γίνονται τρόπος ύπαρξης και όρος αναπαραγωγής του καπιταλισμού. Αυτή η προσέγγιση οδηγεί σε ουσιώδεις αναθεωρήσεις των κλασικών θεωριών για τον ιμπεριαλισμό. Βρίσκεται σε αντιπαράθεση με θεωρίες που θέτουν σε δεύτερη μοίρα την ταξική πάλη στο εσωτερικό των κοινωνικών σχηματισμών, όπως οι θεωρίες «Μητρόπολη - Περιφέρεια». Διαφοροποιείται από απόψεις περί «νέου ιμπεριαλισμού», οι οποίες, κατά τους συγγραφείς, αναπαράγουν τις αντιφάσεις και τα λάθη των κλασικών θεωριών. Είναι προφανές πως εδώ ανοίγουν θέματα που απαιτούν περαιτέρω συζήτηση η οποία υπερβαίνει τους στόχους αυτής της παρουσίασης. Το βέβαιο όμως, κατά τη γνώμη μου, είναι ότι η νέα προσέγγιση, που προτείνουν οι συγγραφείς, απελευθερώνει ακριβώς μια τέτοια συζήτηση από τις σχηματοποιήσεις του παρελθόντος, μας επιτρέπει να συνειδητοποιήσουμε το αυτονόητο, ότι δηλαδή οι μορφές του ιμπεριαλισμού και οι μέθοδοί του δεν έπαψαν να εξελίσσονται, και ότι μια σύγχρονη στρατηγική της Αριστεράς πρέπει να θεμελιωθεί ακριβώς στη βάση των νέων δεδομένων.

Οι συγγραφείς, χωρίς να επεκτείνονται στα επιμέρους στοιχεία, φωτίζουν αρκετά από τα προαπαιτούμενα μιας τέτοιας στρατηγικής. Σημαντική από την άποψη αυτή είναι και η θέση τους ως προς την έννοια και τον τρόπο συγκρότησης της «παγκόσμιας οικονομίας», όχι ως ενιαία δομή (με ενιαίες παγκόσμιες κοινωνικές τάξεις) αλλά ως μια σύνθετη συνάρθρωση άνισων και άνισα αναπτυσσόμενων κοινωνικών σχηματισμών, με εσωτερικές ιεραρχήσεις, με σχέσεις αντιπαλότητας αλλά και συνεργασίας, ως μια «αλυσίδα» με ισχυρούς και αδύναμους κρίκους, όπως εύστοχα και παραστατικά απεικόνισε ο Λένιν το διεθνές σύστημα. Διαφοροποιούνται έτσι οι συγγραφείς από απόψεις που υποστηρίζουν ότι μέσω της παγκοσμιοποίησης επέρχεται η «ομογενοποίηση», ή άλλες που αποδίδουν αυτοκρατορικές ιδιότητες και λειτουργίες όχι στο σύστημα συνολικά αλλά σε κάποιον από τους κρίκους του. Αυτές και άλλες θεωρητικές προσεγγίσεις και συμβολές των συγγραφέων βοηθούν στον προσανατολισμό της συζήτησης στα πραγματικά επίδικα.

Οι εθνικοί και οι διεθνείς όροι

Ένα τέτοιο κρίσιμο ζήτημα είναι ο συσχετισμός ανάμεσα στους εθνικούς και τους διεθνείς όρους μιας αριστερής στρατηγικής στην εποχή μας. Οι συγγραφείς ορθά υποστηρίζουν την πρωταρχικότητα των εσωτερικών συσχετισμών και την πάλη για την ανατροπή τους στο εσωτερικό του κάθε κοινωνικού σχηματισμού, θέση άλλωστε που υποστήριξαν οι Μαρξ και Ένγκελς στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Όμως, συμπληρώνουν, οι εσωτερικοί όροι και συσχετισμοί δεν διαμορφώνονται ερήμην των διεθνών συνθηκών. Οι παγκόσμιοι συσχετισμοί δεν αποτελούν μόνο ένα «εξωτερικό όριο» στους εσωτερικούς συσχετισμούς, αλλά εσωτερικεύονται με διάφορους τρόπους, και τελικά τους επικαθορίζουν. Ειδικά στις μέρες μας, ο νεοφιλελευθερισμός συνιστά μια μορφή ηγεμονίας του κεφαλαίου, και στη βάση του έχει οικοδομηθεί ένα σύστημα ελέγχου, εποπτείας και πειθάρχησης των ατομικών κεφαλαίων και των εθνικών οικονομιών, που με διαφορετικές μορφές και μηχανισμούς λειτουργεί όχι μόνο εντός της Ε.Ε. αλλά και εκτός αυτής. Η διαπλοκή έτσι εθνικών και διεθνών, εσωτερικών και εξωτερικών όρων γίνεται πιο πυκνή και πιο ισχυρή.

Υπό τις συνθήκες αυτές δεν είναι καθόλου αυτονόητο -για να έλθουμε σε ένα ζήτημα της επικαιρότητας- ότι μια καπιταλιστική Ελλάδα θα έχει μεγαλύτερους βαθμούς ελευθερίας στην άσκηση πολιτικής εκτός ευρώ, ούτε είναι βέβαιο ότι οι εργαζόμενοι θα μπορέσουν σε μια τέτοια περίπτωση να αποφύγουν περαιτέρω επιδείνωση της θέσης τους. Και τούτο γιατί οι βαθμοί ελευθερίας στην άσκηση της πολιτικής δεν καθορίζονται μονομερώς, αλλά εξαρτώνται από αλλαγή των συσχετισμών, τόσο σε εθνικά όσο και ευρύτερα, διεθνή πλαίσια. Αν συμβεί το πρώτο χωρίς το δεύτερο, μια νίκη σε εθνικά πλαίσια μπορεί να επιτευχθεί, αλλά για να είναι βιώσιμη θα πρέπει να εντάσσεται σ’ ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό και διεθνές αριστερό σχέδιο ή να είναι σε θέση να πυροδοτήσει μια ευρύτερη δυναμική κοινωνικών και πολιτικών αλλαγών.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι λοιπόν αν, πότε, ή πώς θα φύγουμε από το ευρώ και την Ε.Ε., αλλά πώς θα αλλάξουμε τους συσχετισμούς σε Ελλάδα και Ευρώπη, πώς η Αριστερά θα αποκτήσει ενότητα στη δράση της και ηγεμονία στην πάλη των ιδεών, πώς, παρουσιάζοντας ένα δικό της «αριστερό ευρωπαϊκό σχέδιο», θα δώσει τη δική της προοπτική στους λαούς της Ευρώπης, πώς στη βάση αυτή θα ηττηθεί ο νεοφιλελευθερισμός και θα ανοίξει ο δρόμος για τους ώριμους μετασχηματισμούς στη χώρα μας και γενικότερα στην Ευρώπη και τον κόσμο. Αν όμως η παραγνώριση των διεθνών συνθηκών και συσχετισμών είναι μια σημαντική πηγή στρατηγικών λαθών, η παραίτηση από την πάλη για την ανατροπή των συσχετισμών στο εσωτερικό του κάθε κοινωνικού σχηματισμού ή η παθητική αναμονή, μέχρι να αλλάξουν οι καταστάσεις διεθνώς, δεν συνιστά λύση αλλά οδηγεί αμαχητί στην πλήρη υποταγή.

Μέσα από το παράδειγμα αυτό, που δεν είναι το μοναδικό, φάνηκε, πιστεύω, πως οι διαμάχες γύρω από το ερώτημα «ευρώ ή δραχμή», στο χώρο της Αριστεράς, υποκρύπτουν ερωτήματα, διλήμματα ή απορίες που αφορούν στο περιεχόμενο της αριστερής στρατηγικής αλλά και του ίδιου του σοσιαλισμού στην εποχή μας. Αυτό δεν είναι παράδοξο. Παράδοξη θα ήταν η εμμονή στη συγκάλυψη των πραγματικών ερωτημάτων αντί της ανοιχτής συζήτησης, με στόχο τη βαθύτερη κατανόηση των προβλημάτων, την αναζήτηση των καλύτερων δυνατών λύσεων και την υπέρβαση των διαφορών. Το βιβλίο των Μηλιού και Σωτηρόπουλου αποτελεί μια ουσιαστική συμβολή σε μια τέτοια συζήτηση.

*Ο Γιάννης Δραγασάκης είναι οικονομολόγος και πρώην βουλευτής του ΣΥΝ.

Οι τέσσερις λέξεις *, του Κ.Καστοριάδη. Πηγή: www.eagainst.com

1. Φαντασία
Ποιο είναι το ίδιον του ανθρώπου; Τι είναι αυτό που μας διαφοροποιεί από τα ζώα; Επαναλαμβάνουν, εδώ και αιώνες, ότι είναι ο ορθός λόγος. Αρκεί όμως να προσέξουμε τη συμπεριφορά των άλλων γύρω μας αλλά και τη δική μας, για να αντιληφθούμε ότι αυτό δεν αληθεύει. Οι ατομικές και οι συλλογικές συμπεριφορές πολύ συχνά είναι παράλογες. Τα ζώα είναι πιο “λογικά” από εμάς· δεν σκοντάφτουν, δεν τρώνε δηλητηριώδη μανιτάρια, κάνουν αυτό που πρέπει, για να συντηρηθούν και να αναπαραχθούν. Ποιο είναι το ίδιον του ανθρώπου; Είναι το πάθος και οι επιθυμίες; Ναι, πράγματι. Τα ζώα από ό,τι μπορούμε να ξέρουμε δεν έχουν πάθη ούτε πραγματικές επιθυμίες τα ζώα έχουν ένστικτα. Τι όμως συνιστά την ιδιαιτερότητα του πάθους και των επιθυμιών; Είναι ακριβώς το γεγονός ότι το πάθος και οι επιθυμίες -ο έρωτας, η δόξα, το κάλλος, η εξουσία, ο πλούτος- δεν είναι «φυσικά» αλλά φαντασιακά αντικείμενα.

Η φαντασία, λοιπόν, είναι το ίδιον του ανθρώπου. Η φαντασία μάς διαφοροποιεί από τα ζώα. Η φαντασία, ακόμη και εάν κλείσουμε τα μάτια και τα αυτιά, δεν αναχαιτίζεται. Υπάρχει πάντα μια εσωτερική ροή από εικόνες, ιδέες, αναμνήσεις, επιθυμίες, αισθήματα. Μια ροή που δεν μπορούμε να σταματήσουμε. Δεν μπορούμε καν να την ελέγξουμε, τουλάχιστον όχι πάντα. Κάποιες φορές το κατορθώνουμε, λίγο ως πολύ, προκειμένου να σκεφτούμε λογικά και συστηματικά. Αλλά ακόμη και σ’ αυτές τις περιπτώσεις, αναπάντεχες αναμνήσεις και επιθυμίες διακόπτουν τον στοχασμό μας. Η φαντασία μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στην παραφροσύνη, στη διαστροφή, στην τερατωδία αλλά, επίσης, στην αυταπάρνηση και σε κάθε μεγαλειώδη δημιουργία. Χάρη στη φαντασία το ένστικτο έπαψε να είναι ο μοναδικός ρυθμιστής της συμπεριφοράς μας. Χάρη στη φαντασία μπορούμε να δημιουργούμε. Χάρη σ’ αυτήν δημιουργήσαμε την τέχνη, την επιστήμη, τη φιλοσοφία. Η φαντασία δεν γνωρίζει όρια και κανόνες, ούτε ηθικούς και λογικούς νόμους. Πάντως, εάν είχαμε αφεθεί χωρίς περιορισμούς στη φαντασία, ασφαλώς δεν θα είχαμε επιβιώσει ως είδος. Ο άνθρωπος επιβίωσε ως είδος, επειδή δημιούργησε κοινότητες, κοινωνίες, θεσμούς, κανόνες που οριοθετούν και περιορίζουν τη φαντασία, αλλά και που συχνά επίσης την καταπνίγουν.

2. Φαντασιακό
Το ανθρώπινο ον υπάρχει μόνον ως κοινωνικό ον. Αυτό σημαίνει ότι ζει σε μια κοινωνία με θεσμούς, με νόμους, με ήθη, με έθιμα, κ.λπ. Ερώτημα: Από πού έρχονται αυτοί οι θεσμοί, οι νόμοι, τα έθιμα; Είναι αδύνατον να πούμε, όπως συχνά πίστευαν οι λαοί, ότι υπάρχει ένας δημιουργός, ένας νομοθέτης όλων αυτών. Σε μιαν ήδη θεσμισμένη κοινωνία, τα άτομα μπορούν να προτείνουν νόμους, κάποιους ιδιαίτερους νόμους. Τούτο όμως είναι δυνατόν να γίνει, επειδή υπάρχει ήδη ένα σύστημα νόμων, επειδή αυτά τα άτομα έχουν ζήσει ήδη σε μια κοινωνία με νόμους. Ένας συγγραφέας μπορεί να επινοήσει μια νέα λογοτεχνική μορφή και ένας περιθωριακός μια λέξη της αργκό. Αυτά είναι δυνατόν να γίνουν, επειδή υπάρχει ήδη η γλώσσα και η αργκό. Όμως ποιος θα μπορούσε μόνος του να δημιουργήσει εκ προοιμίου τη γλώσσα και να την επιβάλει στους υπόλοιπους; Και με ποια γλώσσα θα επικοινωνούσε;

Όλα αυτά -οι νόμοι, οι θεσμοί, τα ήθη, τα έθιμα, η γλώσσα- είναι συλλογικές δημιουργίες. Προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την καταγωγή της κοινωνίας βάσει ενός συμβολαίου (το “κοινωνικό συμβόλαιο” ). Όμως ένα συμβόλαιο προϋποθέτει άτομα κοινωνικά, τα οποία γνωρίζουν τι είναι ένα τέτοιο συμβόλαιο. Προσπάθησαν επίσης να ερμηνεύσουν την καταγωγή της κοινωνίας με τους φυσικούς και τους βιολογικούς νόμους. Όμως κανένας φυσικός ή βιολογικός νόμος δεν μπορεί να ερμηνεύσει την καταγωγή των θεσμών, που είναι ένα καινούργιο φαινόμενο μέσα στο δημιουργημένο σύμπαν. Κανένας φυσικός και βιολογικός νόμος δεν απαντά στα ερωτήματα: Γιατί οι Εβραίοι δημιούργησαν τον μονοθεϊσμό; Γιατί οι ‘Ελληνες δημιούργησαν τις δημοκρατικές πόλεις; Γιατί η Δύση δημιούργησε τον καπιταλισμό; Για να συλλάβουμε την ύπαρξη της ανθρώπινης κοινωνίας, καθώς επίσης τις αλλαγές της μέσα στον χρόνο αλλά και τις διαφορές της μέσα στον χώρο, πρέπει να δεχτούμε ότι αυτές οι ίδιες οι ανθρώπινες κοινότητες διαθέτουν μιαν χωρίς προηγούμενο δημιουργική ικανότητα. Αυτή τη δημιουργική ικανότητα μπορούμε να την ονομάσουμε: κοινωνικό φαντασιακό.

Το κοινωνικό φαντασιακό είναι η πηγή των θεσμών που ρυθμίζουν και οργανώνουν τη ζωή των ανθρώπων. Αυτό επίσης δημιουργεί κάτι πολύ σημαντικό: τις φαντασιακές κοινωνικές σημασίες.Oι φαντασιακές κοινωνικές σημασίες καθορίζουν τις αξίες της κοινωνίας δηλαδή καθορίζουν τι είναι καλό και τι κακό, τι είναι αληθές και τι ψευδές, τι είναι δίκαιο και τι άδικο. Οι φαντασιακές κοινωνικές σημασίες δίνουν νόημα στη ζωή των ατόμων και, τελικά, δίνουν νόημα ακόμη και στον θάνατο τους. Το κοινωνικό φαντασιακό δεν είναι σταθερό και αμετάβλητο. Αλλάζει. Και οι αλλαγές του δηλώνουν την ύπαρξη αλλαγών στην κοινωνία, το γεγονός δηλαδή ότι υπάρχει ιστορία της ανθρωπότητας. Το κοινωνικό φαντασιακό, άπαξ και δημιούργησε τους θεσμούς, μπορεί είτε να παραμείνει κατά κάποιον τρόπο σε λήθαργο (έτσι συμβαίνει στις πρωτόγονες, τις αρχαϊκές, τις παραδοσιακές κοινωνίες), είτε να προκαλέσει αλλαγές, λιγότερο ή περισσότερο γρήγορες (έτσι συμβαίνει στην εποχή μας, η οποία γνωρίζει έναν γρήγορο ρυθμό από ιστορικές μεταβολές, ανήκουστο στην μέχρι τώρα ιστορία της ανθρωπότητας).

3.Δημιουργία
Οι φιλόσοφοι έχουν αναρωτηθεί: Γιατί να υπάρχει κενό; Θα μπορούσε να μην υπάρχει τίποτα. Το ερώτημα αυτό, σε κάθε περίπτωση, δεν έχει απάντηση. Ίσως μάλιστα να μην έχει καν νόημα. Υπάρχει όμως ένα άλλο ερώτημα που μας βασανίζει και δεν μπορεί παρά να μας βασανίζει: Πώς γίνεται και υπάρχει μια τέτοια πολυμορφία πραγμάτων; Και φυσικά δεν εννοώ μόνον την ποσοτική πολυμορφία. Πώς γίνεται και υπάρχει αυτή η απέραντη ποικιλία μορφών, από τη μη έμβια φύση, μέχρι τις πολυάριθμες ακαθόριστες μορφές ζωής, ακόμη και μέχρι τις μορφές που ακατάπαυστα η ανθρώπινη ιστορία παράγει και δημιουργεί; Έχει υποστηριχθεί ότι η δημιουργία είναι θεία πράξη. Δεν είναι θεία πράξη. Η δημιουργία είναι αυτό ακριβώς που χαρακτηρίζει το ον. Κάθε ον. Το παν υπόκειται συνεχώς σε αλλαγή και αναδημιουργία. Δεν μπορούμε να σκεφτούμε πως ό,τι παρουσιάζεται μπροστά μας είναι μια ατέρμων επανάληψη της ίδιας μορφής, διότι αμέσως ανακύπτει το ερώτημα: Μήπως, κάθε τι είναι καταδικασμένο να επαναλαμβάνει τις μορφές που έχουν ήδη υπάρξει από καταβολής χρόνου; Είναι όμως σαφές ότι υπάρχει ένας αληθινός χρόνος· ο χρόνος της μεταβολής. Και αληθινή μεταβολή είναι η ανάδυση νέων μορφών. Τα φαινόμενα, τα οποία παρατηρούμε μπροστά μας, προσπαθούμε να τα ερμηνεύσουμε μέσα από τη σχέση αιτίας-αποτελέσματος. Αυτές οι ερμηνείες είναι ασφαλώς πολύτιμες αλλά είναι πάντα μερικές. Γιατί; Διότι έχουν σημασία μόνον στις περιπτώσεις όπου τα φαινόμενα επαναλαμβάνονται (οι ίδιες αιτίες δίνουν τα ίδια αποτελέσματα), αλλά δεν μπορούν να ερμηνεύσουν τις περιπτώσεις όπου υπάρχει ανάδυση νέων μορφών.

Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την περίπτωση της ζωής. Η βιολογία μας λέει ότι σε μιαν ορισμένη στιγμή, μέσα στον «πρωταρχικό χυλό» που υπήρχε στη γη, ενας μεγάλος αριθμός μορίων συνενώθηκε τυχαία και, στη συνέχεια, κάτω από ευνοϊκές συνθήκες -θερμοκρασίας, ακτινοβολίας, πίεσης- αναδύθηκαν μορφές ζωής. Αυτή όμως η απάντηση δεν στέκει. Γιατί; Διότι μια μορφή ζωής είναι κάτι άλλο από μιαν απλή συνένωση μορίων. Επί πλέον, πρόκειται για μια σύνθεση μορίων τελείως ιδιαίτερη ανάμεσα στα δισεκατομμύρια των δισεκατομμυρίων που θα μπορούσαν να συντεθούν. Είναι μια συνένωση που κατορθώνει να οργανώνεται, να συντηρείται, να αναπαράγεται. Το ίδιο ισχύει, με τρόπο πολύ πιο πυκνό και έντονο, στην ιστορία της ανθρωπότητας. Η Ιστορία δεν είναι αποτέλεσμα συνδυασμού ίδιων στοιχείων. Η Ιστορία είναι δημιουργία νέων στοιχείων. Είναι δημιουργία της μουσικής, της ζωγραφικής, της τέχνης, της φιλοσοφίας, της δημοκρατίας. Και φυσικά δεν μπορούμε να εξηγήσουμε με τη σχέση αιτίας-αποτελέσματος τη μουσική του Μπαχ ή του Μπετόβεν. Αυτή η μουσική είναι μεγάλη, διότι είναι πρωτότυπη. Και λέγοντας πρωτότυπη, σημαίνει ότι ακριβώς δεν μπορούμε να την εξηγήσουμε.

4. Αυτονομία
Υπάρχει ανθρώπινη ελευθερία και σε τι συνίσταται; Ελευθερία δεν σημαίνει να κάνουμε ό,τι μας κατεβαίνει στο κεφάλι, ούτε, όπως νόμιζαν ορισμένοι φιλόσοφοι, να δρούμε χωρίς κίνητρα. Ελευθερία σημαίνει κατ’ αρχάς να έχουμε διαύγεια απέναντι, σ’ αυτό που σκεφτόμαστε και σ’ αυτό που κάνουμε. Μπορούμε όμως να είμαστε ελεύθεροι, όταν ζούμε σε μια κοινωνία και κάτω από τον κοινωνικό νόμο; Θα διατυπώσω την απάντηση ως εξής: Μπορώ να είμαι ελεύθερος, εφόσον συμμετέχω στη διαμόρφωση αυτού του νόμου, εφόσον αποφασίζω ισότιμα μαζί με τους άλλους για τη δημιουργία αυτού του νόμου και, τέλος, εφόσον είμαι σύμφωνος με τον τρόπο που ο νόμος αυτός θεσμίστηκε. Για πολύ μεγάλο διάστημα οι ανθρώπινες κοινωνίες πίστευαν ότι τους νόμους και τους θεσμούς τους δεν τους είχαν δημιουργήσει οι ίδιες. Αλλά τότε ποιος; Οι θεοί, ο Θεός, οι πρόγονοι. Σε τέτοιες συνθήκες αυτοί οι νόμοι και οι θεσμοί προφανώς θεωρούνται ιεροί. Αδύνατον να τους αμφισβητήσει κανείς. Πώς είναι δυνατόν να πω ότι ο νόμος που τον έχει δώσει ο Θεός (αν ο Θεός είναι η πηγή κάθε δικαίου) είναι άδικος;

Σε μιαν τέτοια κοινωνία, που θα την αποκαλέσουμε ετερόνομη -επειδή είναι υπόδουλη στους δικούς της θεσμούς- τα ίδια τα άτομα είναι ετερόνομα. Δεν μπορούν να σκεφτούν μόνα τους, εκτός από τελείως τετριμμένα και δευτερεύοντα θέματα. Δεν μπορούν να ελέγξουν κριτικά τη συμπεριφορά τους. Δεν μπορούν να κρίνουν τι είναι καλό και τι κακό, τι είναι δίκαιο και τι άδικο, τι είναι αληθές και τι ψευδές. Αυτή ήταν η μοίρα της κοινωνίας επί χιλιετίες. Κάποια στιγμή όμως έγινε μια ιστορική ρήξη, η οποία άλλαξε την κατάσταση των πραγμάτων. Η ρήξη αυτή παρατηρείται για πρώτη φορά στην Αρχαία Ελλάδα (στις πόλεις που δημιούργησαν τη δημοκρατία και τη φιλοσοφία) και μετά, αφού μεσολάβησαν είκοσι αιώνες έκλειψης, ξαναξεκίνησε για δεύτερη φορά στη Δυτική Ευρώπη (με την Αναγέννηση, τον Διαφωτισμό, το μεγάλο δημοκρατικό κίνημα χειραφέτησης, το εργατικό κίνημα κ.λπ.). Αυτά τα κινήματα -με το πρόταγμα της αυτονομίας- δημιούργησαν τις κάποιες ελευθερίες που διαθέτει η κοινωνία, στην οποία ζούμε. Όμως το πρόταγμα της αυτονομίας, το οποίο έφθασε στο κορύφωμα του ανάμεσα στο 1750 και το 1950, επί του παρόντος μοιάζει να είναι εξουδετερωμένο. Σήμερα ζούμε σε μια κοινωνία, στην οποία η απάθεια, ο κυνισμός και η ανευθυνότητα ολοένα επεκτείνονται. Το κίνημα της αυτονομίας πρέπει να ξαναξεκινήσει και να προσπαθήσει να εγκαθιδρύσει μιαν αληθινή δημοκρατία. Μια δημοκρατία όπου όλοι θα συμμετέχουν στη ρύθμιση και τον καθορισμό των κοινωνικών δραστηριοτήτων. Και αυτό είναι το μόνο πολιτικό πρόταγμα, για το οποίο αξίζει τον κόπο να εργαστούμε και να αγωνιστούμε.

*Τέσσερις λέξεις: Φαντασία, Φαντασιακό, Δημιουργία, Αυτονομία. Τέσσερις έννοιες-κλειδιά στο έργο του Κορνηλίου Καστοριάδη. Αυτές τις τέσσερεις λέξεις τις “παρουσίασε” ο ίδιος στη γαλλική τηλεόραση -στην καθημερινή εκπομπή Inventer Domain του δημοσίου και με εκπαιδευτικό χαρακτήρα σταθμού La Cinquicnic-,σε τέσσερις συνεχείς ημέρες (2,3,4,5.12.1996). Τέσσερις λέξεις, τέσσερις εκπομπές διάρκειας τεσσάρων λεπτών κάθε μία, κάθε εκπομπή για μία λέξη. Αυτό εδώ το κείμενο είναι η μετάφραση, με ελάχιστες συντομεύσεις, των τεσσάρων εκπομπών, από το βιβλίο “Είμαστε η Ιστορία μας”, του Κ.Καστοριάδη

Νόαμ Τσόμσκι: «Η Ελλάδα καταστρέφεται βάσει σχεδίου» Πηγή: www.otyposnews.gr

Τον έχουν χαρακτηρίσει «Αϊνστάιν της γλωσσολογίας», «Δαρβίνο της εποχής μας» και «κορυφαίο διανοούμενο του κόσμου». Είναι ένας από τους σημαντικότερους ακτιβιστές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κάτι που του έδωσε και τον χαρακτηρισμό «ο αντιαμερικανός εξτρεμιστής», τον οποίο χρησιμοποιούν κυρίως οι Αμερικανοί. Η θεμελιώδης πλέον «Ιεραρχία Τσόμσκι», την οποία περιέγραψε το 1956, τον έχει καθιερώσει και ως έναν από τους σημαντικότερους γλωσσολόγους όλων των εποχών. Και όμως, παρ’ ότι έχεις όλα αυτά στο μυαλό σου όταν πηγαίνεις να τον συναντήσεις, ο 83χρονος Νόαμ Τσόμσκι είναι τελικά ακόμη πιο επιβλητικός και εντυπωσιακός από τη φήμη του.

Ο Νόαμ, όπως τον αποκαλούν όλοι στο ΜΙΤ, πηγαίνει κάθε ημέρα στο γραφείο του, στο Τμήμα Γλωσσολογίας και Φιλοσοφίας. Εκεί βρεθήκαμε στις 3.00 το μεσημέρι, 15 λεπτά νωρίτερα από το ραντεβού μας. Η Μπεβ Στολ, η βοηθός του, μας άνοιξε την πόρτα του προθαλάμου του γραφείου του. Είναι αυτή που κανονίζει τα πάντα για εκείνον με κάθε λεπτομέρεια: «Σε πέντε λεπτά θα μπείτε στο γραφείο του, ετοιμαστείτε και ο καθηγητής θα είναι μαζί σας στην ώρα του».

Ένα γραφείο γεμάτο βιβλία παντού. Στην τεράστια βιβλιοθήκη όλα είναι τοποθετημένα σε ράφια με γραμμένη από κάτω την κατηγορία στην οποία ανήκουν. Μια κατηγορία, όμως, ενώ έχει ετικέτα, είναι εντελώς κενή από βιβλία: «Intelligence». Σε κεντρικό σημείο υπάρχει μια τεράστια φωτογραφία του Μπέρτραντ Ράσελ και από κάτω γραμμένη η φράση με την οποία ξεκινά η αυτοβιογραφία του και προφανώς εκφράζει και τον Τσόμσκι: «Τρία πάθη, απλά, αλλά κατακλυσμιαία, εξουσιάζουν τη ζωή μου: Η λαχτάρα για αγάπη, η αναζήτηση της γνώσης και η ανυπόφορη θλίψη για τα βάσανα του ανθρώπινου είδους». Καθήσαμε σε ένα τραπέζι στο μέσον του γραφείου του, και ο Τσόμσκι κάθησε ακριβώς δίπλα μας. Ευτυχώς, γιατί εκτός του ότι είναι συναρπαστικό να τον έχεις κυριολεκτικά σε απόσταση αναπνοής, είναι γνωστό ότι μιλάει πάρα πολύ σιγά. Εκτός όλων των άλλων, φημίζεται και για την απίστευτη μνήμη του, θυμάται απλώς τα πάντα, κάτι που δεν το αρνείται και ο ίδιος: «Ναι, θυμάμαι πολλά πράγματα, αλλά μερικές φορές είναι λίγο βασανιστικό, επειδή οι άλλοι συνήθως δεν θυμούνται». Μπορεί με μεγάλη ευκολία να πηγαίνει από το ένα θέμα στο άλλο σαν να «τραβάει» μέσα στο μυαλό του συρτάρια με γνώσεις και πληροφορίες. Άκουγε κάθε ερώτησή μας σκυφτός, κοιτώντας προς τα κάτω, και μόλις τελειώναμε σήκωνε αμέσως το βλέμμα του και έδινε την απάντησή του κοιτώντας μας κατάματα μέχρι τέλους.

Πάντως ο Τσόμσκι έκανε την πρώτη ερώτηση: «Αλήθεια, τι γίνεται στην Ελλάδα; Τα πράγματα είναι πολύ δύσκολα».

Ετοιμαζόμαστε να καταστρέψουμε την παγκόσμια οικονομία. Ετσι μας λένε. Όμως η Ελλάδα που είναι λιγότερο από το ένα χιλιοστό της παγκόσμιας οικονομίας θα καταστρέψει όλη την υφήλιο; Δεν είναι γελοίο αυτό;

«Πιστεύω ότι συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: η Ευρωπαϊκή Eνωση, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το ΔΝΤ ασχολούνται με το να καταστρέψουν την Ελλάδα και υπάρχει σχέδιο για αυτό. Βέβαια, για να είμαστε ειλικρινείς, και η Ελλάδα από μόνη της έχει πολλά εσωτερικά προβλήματα. Αυτά που προτείνει η τρόικα, όμως, κάνει αυτά τα προβλήματα πολύ χειρότερα και αδύνατον να λυθούν. Σχεδιάζουν και προτείνουν πολιτικές οι οποίες δεν οδηγούν στην οικονομική ανάπτυξη και στη λύση του προβλήματος και γι’ αυτό όσο προχωρούν τα μέτρα θα φέρνουν λιγότερη ελπίδα και άρα μεγαλύτερη απελπισία στον κόσμο».

Και τι θα κερδίσουν οι λεγόμενες «αγορές» από την καταστροφή της Ελλάδας;

«Ξέρετε, αυτό που ονομάζουν “αγορές”, δεν είναι κάτι ακαθόριστο. Είναι οι μεγάλες τράπεζες σε παγκόσμιο επίπεδο. Γερμανικές, γαλλικές και εμμέσως αμερικανικές τράπεζες. Η τραπεζική κοινότητα, λοιπόν, είναι αυτή που θέλει να αποπληρωθεί. Δεν τους ενδιαφέρει το τίμημα».

Πιστεύετε ότι θα τα καταφέρουν στο τέλος;

«Ήδη πληρώνονται εδώ και πολλά χρόνια. Έπαιρναν πάντα και παίρνουν ακόμη αυτό που θέλουν, αλλά το τελικό αποτέλεσμα ίσως είναι η καταστροφή της Ελλάδας. Η κατάσταση δεν είναι ανάλογη, αλλά υπάρχουν δύο παραδείγματα χωρών, όπως η Αργεντινή και η Ισλανδία, που δεν υπάκουσαν και πλέον πηγαίνουν καλά. Ωστόσο αυτές οι δύο χώρες είχαν το δικό τους νόμισμα, μπορούσαν να πουν “δεν δεχόμαστε τους νόμους του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος” και είχαν τη δυνατότητα να κινηθούν αλλιώς. Η Ελλάδα δεν μπορεί να κάνει ακριβώς αυτό, αφού δεν έχει το δικό της νόμισμα»

Πιστεύετε, παρ’ όλα αυτά, ότι μια επιστροφή στη δραχμή θα ήταν καταστρεπτική για εμάς;

«Ναι, παρ’ ότι είναι ένα πιθανό σενάριο. Γι’ αυτό πιέζει έτσι το ΔΝΤ, διότι ξέρει ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να επιστρέψει στη δραχμή και συνεπώς γνωρίζει ότι μπορεί να πιέσει. Προσέξτε τον φασισμό του οικονομικού συστήματος. Είναι σαν να μου έχετε δανείσει εσείς χρήματα, με ληστρικά κιόλας επιτόκια, να σας αποπληρώνω για κάποια χρόνια και όταν ξαφνικά δεν μπορώ να σας πληρώσω άλλο, να μου λέτε: “Ωραία, θα πληρώσουν οι φίλοι και οι γείτονες για σένα”. Αυτό είναι το ΔΝΤ. Αν ένας επενδυτής, μια τράπεζα ας πούμε, έχει επενδύσει με ρίσκο σε μια χώρα, και βέβαια πάντα με ληστρικά επιτόκια, και κάποια στιγμή η χώρα δεν μπορεί πλέον να πληρώνει, έρχεται το ΔΝΤ και λέει ότι θα πληρώσουν άλλοι για σένα. Αυτοί, φυσικά, είναι πάντα οι φορολογούμενοι των άλλων χωρών, οι οποίοι δεν πήραν ποτέ το συγκεκριμένο δάνειο. Ολα γίνονται, αρκεί να μη χάσουν οι τράπεζες. Και τελικά να μην έχουν στην ουσία κανένα ρίσκο!».

Συγγνώμη, αλλά πώς το αποκαλείτε αυτό το σύστημα;

«Είναι το οικονομικό σύστημα “στυγνή ληστεία”».

Πολύ περιγραφικό όνομα για οικονομικό σύστημα…

«Μα δεν είναι καν μυστικό, το λένε και οι ίδιοι! Πριν από μερικά χρόνια ένας υψηλά ιστάμενος του ΔΝΤ το χαρακτήρισε “κοινότητα της πίστωσης και της επιβολής”. Ακριβώς όπως η Μαφία! Οπως οι μαφιόζοι, έχουν και τα λεφτά να σε δανείσουν, αλλά και τον τρόπο να σ’ τα πάρουν πίσω».

Αρα η ανυπακοή και η μη πληρωμή του χρέους μας είναι η πρότασή σας;

«Προσέξτε. Η ανυπακοή πολλές φορές θέλει ψυχραιμία και υπομονή. Και κυρίως να βρείτε τον τρόπο που σας ταιριάζει».

Το ίδιο σύστημα, όμως, δεν επιβάλλεται και εδώ στις Ηνωμένες Πολιτείες;

«Βεβαίως. Από τα πρώτα χρόνια του Ρίγκαν και ως σήμερα, πάρα πολλές φορές έχουν κληθεί οι αμερικανοί πολίτες να πληρώσουν τα κεφάλαια τραπεζών που χάθηκαν σε επενδυτικά ρίσκα που πήραν οι ίδιες εντός και εκτός ΗΠΑ. Αυτό, προσέξτε, δεν θα συνέβαινε σε ένα καπιταλιστικό σύστημα. Αλλά συμβαίνει στο δικό μας οικονομικό σύστημα, διότι απλώς είναι “γκανγκστερικό”. Μάλιστα υπάρχει και όνομα για αυτό το σύστημα, ο Στίγκλιτζ θα σας έχει μιλήσει φαντάζομαι. Ονομάζεται “πολύ μεγάλο για να αποτύχει”. Αυτό περιγράφει στην ουσία την πολιτική “παροχής εξασφάλισης” από την πλευρά της αμερικανικής κυβέρνησης, η οποία διασφαλίζει στις τράπεζες και στους επενδυτικούς οργανισμούς πως “ό,τι ρίσκο και να πάρετε, όταν το σύστημα καταρρεύσει και δεν θα μπορείτε να πάρετε άλλα λεφτά, θα σας τα δώσουμε εμείς από τα χρήματα των φορολογουμένων”. Παρεμπιπτόντως, το σύστημα καταρρέει κάθε τόσο».

Οι οίκοι αξιολόγησης τι ρόλο παίζουν σε όλα αυτά;

«Οι οίκοι αξιολόγησης συμπληρώνουν ιδανικά το “γκανγκστερικό σύστημα”, αφού έχουν συνυπολογίσει, πριν από κάθε επένδυση, ότι αν κάτι δεν πάει καλά στη χώρα στην οποία γίνονται επενδύσεις, τότε θα αναλάβει τα χρέη η εκεί κυβέρνηση, δηλαδή οι φορολογούμενοι. Δηλαδή κάτι το οποίο αποτελεί σκάνδαλο, αυτοί το έχουν συμπεριλάβει στους υπολογισμούς τους! Γι’ αυτό και κάποιοι, πολύ λίγοι, ακόμη και μέσα σε αυτήν την κρίση, τα καταφέρνουν μια χαρά. O ρόλος των οίκων αξιολόγησης ενισχύθηκε από τη δεκαετία του ’70 και μετά, όταν το σύστημα πραγματικά απογειώθηκε και συγκεντρώθηκε τεράστιος πλούτος στα χέρια πολύ λίγων. Όλοι γνωρίζουν ότι οι ΗΠΑ είναι μια χώρα ανισοτήτων, αλλά αυτό που ίσως δεν είναι αντιληπτό είναι ότι ένα πολύ μεγάλο μέρος αυτής της ανισότητας προέρχεται από το ένα τοις χιλίοις του πληθυσμού».

Και εμείς οι πολίτες, όμως, δεν αντιδράσαμε καθόλου και τα αποδεχτήκαμε όλα αυτά που καθορίζουν τη ζωή μας.

«Μα δεν τα έχουμε αποδεχτεί! Δεν μας δόθηκε καμία επιλογή και καμία εναλλακτική. Δεν μας ρώτησε κανένας: “Σας αρέσει το ΔΝΤ;”. Εμένα δεν με ρώτησε κανένας, εσάς; Απλώς το σχεδίασαν και μας το επέβαλαν».

Γι’ αυτό η Goldman Sachs, ας πούμε, αν και βασική υπεύθυνη της κρίσης, βγάζει ακόμη τεράστια κέρδη;

«Ακριβώς. Αν και είναι βασικοί υπεύθυνοι και από τους αρχιτέκτονες της κρίσης, τα πάνε μια χαρά, με τεράστιους μισθούς και με μπόνους. Αυτό συμβαίνει επειδή απλώς ανήκουν στο σύστημα που προανέφερα. Η Goldman Sachs τώρα είναι πλουσιότερη από ποτέ. Αλλά ο κόσμος δεν εστιάζει σε γεγονότα όπως αυτό, διότι η προπαγάνδα αναζητεί και βρίσκει άλλους “υπεύθυνους” να κατηγορήσει. Κατά τη διάρκεια της κρίσης, όμως, ένα από τα μεγαλύτερα λάθη είναι να στοχοποιείς διάφορες κοινωνικές ομάδες».

Η στοχοποίηση, όμως, συμβαίνει και από τις δύο πλευρές. Και από το κράτος προς κάποιους, αλλά και από τους πολίτες προς κάποιους άλλους. Δεν είναι επικίνδυνο αυτό; Υπάρχει «καλή» στοχοποίηση;

«Όχι βέβαια. Προσέξτε τι γίνεται. Από την πλευρά του κράτους έχουμε ορισμένους ιδιαίτερα εύκολους στόχους, όπως είναι για παράδειγμα οι δάσκαλοι και η Παιδεία γενικότερα. Από την πλευρά του πληθυσμού τώρα, έχουμε τον εύκολο στόχο, που είναι οι αλλοδαποί, και στην Ευρώπη εξαπλώνεται ανησυχητικά το φαινόμενο της μετανάστευσης. Στην Ουγγαρία με το νεοφασιστικό κόμμα Τζομπίκ, στην Αγγλία με το Βρετανικό Εθνικό Μέτωπο και την Αγγλική Αμυντική Λίγκα. Και αν σας ακούγεται ανακουφιστικό ότι σε διάφορες χώρες της Ευρώπης τα ακροδεξιά ρατσιστικά κόμματα παίρνουν κάτω από 10%, μην ξεχνάτε ότι το 1928 στη Γερμανία το Ναζιστικό Κόμμα είχε πάρει κάτω από 3%. Πέρυσι βγήκε στη Γερμανία το βιβλίο του Τίλο Σαραζίν “Η Γερμανία καταργεί τον εαυτό της”, στο οποίο ισχυρίζεται ότι οι μετανάστες καταστρέφουν τη χώρα. Έγινε μπεστ σέλερ. Η δε καγκελάριος Μέρκελ, παρ’ ότι καταδίκασε το βιβλίο, δήλωσε ότι η πολυπολιτισμικότητα έχει τελικά αποτύχει. Οι Τούρκοι και οι Άραβες που τους έκαναν εισαγωγή για να κάνουν τη βρώμικη δουλειά “απέτυχαν”, δηλαδή, να γίνουν ξανθοί και γαλανομάτηδες, κανονικοί άριοι…».

Υπάρχει πάντως το παράδοξο σε καιρούς οικονομικής και κοινωνικής ηρεμίας οι άνθρωποι να επιλέγουν τον καπιταλισμό και να θυμούνται όλα τα κακά του σοσιαλισμού. Οταν όμως έρχεται η οικονομική κρίση, τότε βρίζουν τα κακά του καπιταλισμού και μνημονεύουν τα καλά του σοσιαλισμού. Είναι λίγο ανόητο αυτό. Πώς γίνεται να αλλάξει;

«Αυτό είναι και το ένα και μοναδικό μήνυμα που πραγματικά έχω να δώσω. Δεν είναι συνταγή και πρέπει ο καθένας να το καταφέρει μόνος του: Χρησιμοποιήστε την κοινή λογική».

Με αυτό που λέτε ελπίζετε να βελτιώσετε τον κόσμο;

«Δεν θέλω να βελτιώσω τον κόσμο, θέλω οι άνθρωποι να τον βελτιώσουν».

Ποια είναι η άποψή σας για τον Μπαράκ Ομπάμα; Σας φαίνεται, όπως λένε, να έχει ξεχάσει ότι ο Λευκός Οίκος χτίστηκε από χέρια μαύρων;

«Όταν εξελέγη ο Ομπάμα, δεν είχα καμία προσδοκία από αυτόν. Το είχα γράψει και το είχα πει πριν από την εκλογή του. Αυτός ο άνθρωπος δεν είχε καθόλου αρχές. Είναι ένας οπορτουνιστής χωρίς αρχές. Από την άλλη όμως, το να έχουμε μια οικογένεια μαύρων στον Λευκό Οίκο είναι ένα μεγάλο ιστορικό κατόρθωμα. Συμβολίζει σπουδαία πράγματα για την τεράστια ομάδα των Αφροαμερικανών, αλλά κυρίως για την παγκόσμια κουλτούρα και τον πολιτισμό. Το να περιμένεις, πάντως, κάτι από τον Ομπάμα είναι τεράστιο λάθος».

Ολα αυτά τα χρόνια που σας ακούω και σας διαβάζω, μου θυμίζετε ήρωα της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας.

«Αλήθεια; Μισό λεπτό να καλύψω τις φτέρνες μου».

Ειλικρινά, μοιάζει σαν να προσπαθείτε να αλλάξετε τη μοίρα που οι ίδιοι οι άνθρωποι έχουν επιλέξει για τον εαυτό τους. Αυτό δεν είναι κάπως μάταιο; Στο τέλος δεν θα είναι έτσι και αλλιώς χαμένη μάχη;

«Όχι, δεν την έχουν επιλέξει οι άνθρωποι τη μοίρα τους. Εγώ πάντως δεν την έχω επιλέξει. Έχει όμως σχεδιαστεί. Ο Ανταμ Σμιθ (που έγραψε τον “Πλούτο των εθνών”) δεν ήταν ηλίθιος που έγραψε αυτά που έγραψε».

Ας περάσουμε σε κάτι άλλο που αφορά την Ελλάδα. Πώς εξηγείτε την επιθετική συμπεριφορά της Τουρκίας;

«Υπάρχουν πάρα πολλοί ιστορικοί λόγοι για αυτό. Πάντως πιστεύω ότι η Ελλάδα έχει μπει σε ένα παιχνίδι υπερβολικής σπατάλης για όπλα και αυτό έχει προκαλέσει μεγάλα προβλήματα στη χώρα, αφού ο προϋπολογισμός για τους εξοπλισμούς είναι πολύ μεγαλύτερος από όσο θα μπορούσε να αντέξει η οικονομία σας. Σκεφτείτε λίγο πρακτικά. Στην ακραία περίπτωση σοβαρής εμπλοκής μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας, η πιθανότητα να χρησιμοποιηθεί όλος αυτός ο στρατιωτικός εξοπλισμός και να φέρει αποτέλεσμα είναι σχεδόν μηδενική. Διότι απλώς η δύναμη της Τουρκίας είναι πολλαπλάσια ποσοτικά».

Ομως στην ουσία οι ΗΠΑ μάς έχουν υποχρεώσει σε αυτά τα τεράστια έξοδα για εξοπλισμούς.

«Φυσικά. Το λατρεύουν αυτό οι ΗΠΑ. Σχεδόν όλη η οικονομία των ΗΠΑ στηρίζεται στους εξοπλισμούς. Σκεφτείτε ότι επί Μπιλ Κλίντον η Τουρκία έγινε αναλογικά ο υπ’ αριθμόν ένα αγοραστής όπλων στον κόσμο μαζί με την Αίγυπτο και το Ισραήλ. Αυτός είναι και ένας πολύ βασικός λόγος για τον οποίο εξοπλίζουμε το Ισραήλ. Εκτός από το ότι το κάνουμε για να ευχαριστήσουμε το ισραηλινό λόμπι, τους εξοπλίζουμε για να τους χρησιμοποιήσουμε και ως “διαφημιστικό”, ως “teaser” για άλλες χώρες. Τα όπλα που αγοράζει το Ισραήλ δεν είναι καμία σοβαρή ποσότητα, αλλά μετά έρχεται η Σαουδική Αραβία και λέει ότι θέλει εκατονταπλάσια ποσότητα από τα ίδια όπλα. Αλλά, για να είμαστε δίκαιοι, δεν το κάνουν μόνο οι ΗΠΑ. Το κάνει και η Βρετανία».

Οι μεγάλες δυνάμεις, όμως, γιατί κάνουν εδώ και δεκαετίες τα «στραβά μάτια» στις παρανομίες που έχει διαπράξει η Τουρκία;

«Μερικές φρικαλεότητες της Τουρκίας έχουν γίνει και με την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, όπως αυτές που διέπραξε τη δεκαετία του ’90 στο νοτιοανατολικό της τμήμα εναντίον των Κούρδων, οι οποίοι είναι περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού της. Μετά η Τουρκία πήρε μέρος και στον πόλεμο εναντίον της τρομοκρατίας».

Οι διανοούμενοι της Ευρώπης, όμως, δεν πολυμιλάνε για όλα αυτά. Τελικά ο διανοούμενος που υπηρετεί τους δυνατούς μπορεί να συνεχίσει να λέγεται έτσι;

«Αυτή της Τουρκίας δεν είναι η μόνη περίπτωση, αλλά είναι πολύ ενδεικτική της κατάσταση στην οποία βρίσκονται οι διανοούμενοι της Δύσης».

Την ένταση που υπάρχει τελευταία μεταξύ Τουρκίας και Ισραήλ πώς την εξηγείτε;

«Αυτήν τη φορά η Τουρκία έχει έναν πολύ καλό λόγο, αφού ένα τουρκικό πλοίο δέχθηκε επίθεση σε διεθνή ύδατα και σκοτώθηκαν εννέα Τούρκοι. Αυτό ήταν κανονική πειρατεία. Οι Ισραηλινοί άλλωστε συνηθίζουν να τα κάνουν αυτά από παλιά. Κανένα κράτος δεν θα τη γλίτωνε με αυτά που κάνει το Ισραήλ, αλλά όταν έχεις τις ΗΠΑ από πίσω σου, κάνεις ό,τι θέλεις. Σκοτώθηκαν λοιπόν από τα πυρά των Ισραηλινών εννέα άνθρωποι, από τους οποίους να σημειώσουμε κανένας δεν ήταν αμερικανός πολίτης, και η Τουρκία απαίτησε από το Ισραήλ να ζητήσει συγγνώμη».

Πιστεύετε δηλαδή ότι πίσω από τις κινήσεις τις Τουρκίας κρύβεται και αίσθημα δικαίου;

«Οχι. Ξέρετε εσείς να υπάρχει κάποιο κράτος που να είναι κράτος δικαίου; Τα κράτη δεν είναι οργανισμοί ήθους και ηθικής, είναι οργανισμοί ισχύος».

Πιστεύετε ότι θα υπάρξει κάποια στιγμή στο μέλλον ένα κράτος που θα είναι κράτος δικαίου;

«Όχι, ποτέ. Εφόσον κάτι είναι κράτος δεν μπορεί να είναι δίκαιο. Βέβαια, φυσικά και υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν άνθρωποι που είναι ηθικοί και οι οποίοι προσπαθούν να επιβάλλουν το ήθος τους σε κάποια κομμάτια του κράτους. Αλλά το να περιμένεις από ένα κράτος ισχύος να συμπεριφέρεται δίκαια είναι μάταιο και ανόητο. Τα κράτη ως οργανισμοί λειτουργούν με τις δικές τους αρχές και τα δικά τους συμφέροντα. Ολη η ιστορία των κρατών είναι κάπως έτσι».

Οι λαοί, λοιπόν, κάνουν ένα διαρκές ταξίδι από ελπίδα σε ελπίδα και από όνειρο σε όνειρο, χωρίς αυτό να οδηγεί κάπου καλύτερα;

«Όχι, εγώ δεν το βλέπω έτσι. Εγώ το βλέπω περισσότερο σαν το σκαρφάλωμα ενός βουνού με στόχο να κατακτήσεις την κορυφή. Κάθε φορά όμως που φτάνεις στην κορυφή που έχεις βάλει στόχο, ανακαλύπτεις ότι από εκεί φαίνεται μια άλλη, νέα, πέρα από αυτήν που κατέκτησες, και πρέπει να αρχίσεις πάλι το ταξίδι. Τότε όμως δεν πρέπει να ξεχνάς ότι έχεις ήδη κατακτήσει τον προηγούμενο στόχο σου. Νομίζω ότι αυτή είναι όλη η ανθρώπινη Ιστορία, επαναλαμβανόμενες κορυφές, για τις οποίες κάποιοι έχουν παλέψει ώστε να κατακτηθούν. Το πιο φυσιολογικό λοιπόν είναι να βρίσκει ο άνθρωπος μπροστά του ακόμη ψηλότερες κορυφές, τις οποίες δεν γνώριζε από πριν, και θα πρέπει να τις κατακτήσει. Αρα δεν πιστεύω ότι το ταξίδι είναι χωρίς ελπίδα, είναι απλώς μια συνεχής επίτευξη στόχων».

Και το ταξίδι θα υπάρχει έπειτα από κάθε άνθρωπο και έπειτα από κάθε εποχή;

«Ακριβώς. Γι’ αυτό σε κάθε εποχή ας κάνει ο άνθρωπος τη δουλειά του, που είναι να κατακτήσει τις κορυφές που του αναλογούν. Δείτε τι συνέβη με τη Λατινική Αμερική. Ήταν επί 500 χρόνια κάτω από φοβερή καταπίεση, κυρίως των Ευρωπαίων και μετά των Αμερικανών. Όλα αυτά τα χρόνια εκατοντάδες προσπάθειες να απελευθερωθούν κατεστάλησαν και πνίγηκαν στο αίμα. Όμως τα τελευταία δέκα χρόνια οι λαοί της Λατινικής Αμερικής έχουν φέρει τα πάνω κάτω. Απελευθέρωσαν τις χώρες τους από τις χούντες και την καταπίεση με τρόπο εντυπωσιακό».

Πιστεύετε ότι μπορεί να συμβεί το ίδιο και με την «Αραβική άνοιξη»;

«Έχουν ήδη υπάρξει τεράστιες αλλαγές, οι οποίες πιθανότατα θα είναι μόνιμες. Βέβαια έχουν πολύ δρόμο ακόμη μπροστά τους, αλλά μετρούν ήδη κάποιες σημαντικές επιτυχίες. Μία από αυτές, την οποία φυσικά δεν πολυπροβάλλουν τα δυτικά ΜΜΕ, είναι η δημιουργία πραγματικού εργατικού κινήματος στην Τυνησία και στην Αίγυπτο, χώρες οι οποίες δεν είχαν ποτέ κάτι τέτοιο. Τώρα πλέον είναι δυνατόν ακόμη και σε αυτές τις δύο χώρες να δημιουργήσουν ένα ανεξάρτητο εργατικό συνδικάτο».

Αυτή η απελπισία τού σήμερα πώς μπορεί να αλλάξει και να γίνει ελπίδα;

«Δεν ξέρω. Αν γνωρίζετε την απάντηση πείτε τη και σε εμάς. Την έχουμε ανάγκη απεγνωσμένα».

Η εποχή χαρακτηρίζεται από την απουσία σπουδαίων ηγετών, ειδικά στην Ευρώπη, αλλά και αλλού. Είναι άραγε θέμα κακής συγκυρίας ή φυσιολογικό αποτέλεσμα των καιρών;

«Δεν πρέπει να ψάχνεις για σπουδαίους ηγέτες. Αν κάνεις εσύ κάτι σημαντικό, θα δημιουργήσεις τη δική σου σπουδαία ηγεσία και δεν θα επιτρέψεις να δημιουργηθεί αυτό που ονομάζεις ανεπαρκή ηγεσία».

Μήπως ένα μεγάλο πρόβλημα είναι ότι οι άνθρωποι συγχέουμε εντελώς τις έννοιες «συνηθισμένο» και «φυσιολογικό» και πλέον πιστεύουμε ότι αυτό που είναι συνηθισμένο στη ζωή μας είναι και το φυσιολογικό;

«Σωστό είναι αυτό, πρέπει όμως να καταφέρνεις να διακρίνεις μέσα σου τις αληθινές, τις ειλικρινείς κινητήριες δυνάμεις».

Για εσάς ποιες είναι αυτές οι βασικές κινητήριες δυνάμεις;

«Είναι πολλές και γνωρίζω μερικές από αυτές. Για παράδειγμα, η δυστυχία από την οποία υποφέρουν οι άνθρωποι και κυρίως αυτή για την οποία έχω συνυπευθυνότητα. Αυτό είναι βασανιστικό. Ζούμε σε μια ελεύθερη κοινωνία και τα προνόμιά μας σημαίνουν αυτόματα και ευθύνες».

Μοιάζει πάντως στην Ελλάδα οι άνθρωποι να έχουμε υποστεί συλλογική κώφωση: μιλάμε όλοι, ενώ κανένας δεν ακούει κανέναν. Δεν είναι ένα βασικό πρόβλημα αυτό;

«Θα σας πω κάτι από τη δική μου πείρα. Η οικογένειά μου ανήκε στην εργατική τάξη και υπήρχαν πολλοί άνεργοι. Αντικειμενικά τότε η κατάσταση ήταν πολύ χειρότερη απ’ ό,τι είναι τώρα. Υποκειμενικά, όμως, τότε ήταν πολύ καλύτερα τα πράγματα ως προς την προοπτική. Τώρα επικρατεί κυρίως μια τεράστια απελπισία σε σχέση με το μέλλον, ενώ τότε κυριαρχούσε η ελπίδα ότι “δεν έχουμε τίποτε, αλλά μπορούμε να κάνουμε πράγματα για ένα καλύτερο αύριο”. Μαζευόμασταν και κουβεντιάζαμε για το πώς θα βελτιώσουμε την κατάσταση για την οικογένειά μας. Αυτό ακριβώς πρέπει να κάνει κάθε μικρή κοινωνική ομάδα και τώρα στην Ελλάδα».

Είναι γνωστό ότι αγαπάτε τη χώρα μας και ότι καλός προφήτης είναι αυτός που αγαπά. Τώρα που κλείνουμε αυτήν τη συζήτηση τι θα προφητεύατε για εμάς;

«Σας εύχομαι, μέσα από την καρδιά μου, να έχετε πολλή και καλή τύχη σε αυτούς τους ιδιαίτερα δύσκολους και επίπονους καιρούς, με όλες αυτές τις ισχυρές δυνάμεις που προσπαθούν να συντρίψουν την ελληνική κοινωνία και τη χώρα σας».

* Τη συνέντευξη πήρε ο Μάκης Προβατάς και δημοσιεύτηκε στο ΒΗΜagazino στις 16 Οκτωβρίου 2011.

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ.

Ομιλία στις 27 Φλεβάρη 2000, στη συγκέντρωση χιλίων γυναικών στο ξενοδοχείο Ιntercontinental με αφορμή την προκήρυξη Εθνικών εκλογών της 9ης Απριλίου 2000. Σήμερα οι αρνητικές συνέπειες της κρίσης για τους ανθρώπους, αφορούν πρώτα και κύρια τις γυναίκες.

"Το πρόβλημα σήμερα για την Πολιτική είναι, πώς θα επιβληθεί σε κάθε χώρα και διεθνώς πάνω σε αυτά τα συμφέροντα που ήδη έχουν αυτονομηθεί από τα κέντρα του πολιτικού ελέγχου. Καθοριστικό είναι ότι για να δυναμώσει η Προοδευτική Πολιτική- γιατί δεν είναι όλες οι πολιτικές ίδιες- για να επιβληθεί η Πολιτική στην οικονομία και στην αγορά, για να γίνουν οι κοινωνίες κυρίαρχες, βασική προϋπόθεση είναι η συμμετοχή των πολιτών, ανδρών και γυναικών. Η συμμετοχή στα κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι.Το έλλειμμα στην εκπροσώπηση είναι έλλειμμα στην πολιτική, είναι έλλειμμα στη δημοκρατία. "

Ι. Σας ευχαριστώ θερμά που ανταποκριθήκατε στην πρόσκληση να παρευρεθείτε στη σημερινή μας συνάντηση.

Αισθάνομαι ηθικά και πολιτικά την ανάγκη να τιμήσουμε σε αυτή την εκδήλωση την μνήμη της Πόπης Βουτσινά. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Λευκάδα, σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, πρωτοστάτησε στο αντιδικτατορικό κίνημα της γενιάς του Πολυτεχνείου, καταδιώχτηκε και βασανίστηκε άγρια από τη χούντα, έδωσε τη μάχη με τον καρκίνο και έφυγε. Θα τη θυμόμαστε όλοι ως ένα πρόσωπο, που μαζί με τις χιλιάδες άλλες γυναίκες συνέβαλαν στον αγώνα κατά της δικτατορίας και του συστήματος που παράγει τις δικτατορίες.

II. Η σημερινή συνάντηση πραγματοποιείται με την ευκαιρία της προκήρυξης των εθνικών εκλογών της 9^ης Απριλίου. Την ψήφο του ελληνικού λαού διεκδικούν πολλά κόμματα. Όμως τη διακυβέρνηση της χώρας διεκδικούν το ΠΑ.ΣΟ.Κ. και η Ν.Δ. Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. έχει την ευθύνη της διακυβέρνησης της χώρας τα τελευταία χρόνια. Υπάρχουν σημαντικά επιτεύγματα αυτή την περίοδο για τη χώρα.

Η Κυβέρνηση:

• Πέτυχε να ζει η χώρα ειρηνικά σε μια περιοχή με έντονες συγκρούσεις, δεν επέτρεψε να αναπτυχθούν φαινόμενα ρατσισμού και ξενοφοβίας λόγω της εισόδου λαθρομεταναστών στη χώρα μας από την κρίση που προέκυψε στις γειτονικές χώρες.

• Πέτυχε μεγαλύτερους ρυθμούς ανάπτυξης.

• Εξυγίανση της οικονομίας και με αυτό τον τρόπο διασφάλιση της συμμετοχής της χώρας στην ΟΝΕ και στο Ενιαίο Ευρωπαϊκό Νόμισμα. Η Ελλάδα μπαίνει στην ΟΝΕ με τις μεγαλύτερες κοινωνικές δαπάνες σε σχέση με τις άλλες χώρες της Ε.Ε. Το 1993 στο όριο της φτώχειας ζούσε το 33% του πληθυσμού της χώρας. Αυτό το ποσοστό μειώθηκε κατά 10% και πλέον. Ωστόσο, κατά την ίδια περίοδο κοινωνικές μειοψηφίες της ολιγαρχίας και των μεγάλων συμφερόντων απεκόμισαν μεγάλα κέρδη σε σχέση με τις υπόλοιπες κοινωνικές τάξεις και τα στρώματα του ελληνικού λαού.

Γι’ αυτό βασικό θέμα αποτελεί η συμμετοχή των εργαζομένων στα κέρδη. Ταυτόχρονα, ίσης σημασίας αποτελεί το θέμα των ανέργων και των κοινωνικά αποκλεισμένων, αυτών δηλαδή που είναι εκτός των τειχών και που το ΠΑ.ΣΟ.Κ. από το 1981 έχει αποδείξει διαχρονικά με τις πολιτικές του, την προσπάθεια για την αντιμετώπιση αυτών των κρίσιμης σημασίας προβλημάτων της ελληνικής κοινωνίας. Έγιναν μεγάλες προσπάθειες στην παιδεία, στην αγροτική οικονομία, στην εργασία , στην υγεία και στην δημόσια διοίκηση.

Σε αυτούς τους τομείς υπάρχουν ακόμη πολύ σημαντικά προβλήματα που θα απασχολήσουν το ΠΑ.ΣΟ.Κ. την επόμενη τετραετία. Ιδιαίτερης σημασίας θέμα θα πρέπει να αποτελέσει η κατάσταση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης με βάση το δικαίωμα στην πληροφόρηση και τον πολιτισμό. Η Ν.Δ. δεν συνεισέφερε ως κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης, ως θα όφειλε. Βασικό μοτίβο της πολιτικής της, δήθεν σοβαρές διαπιστώσεις που στην πράξη διαψεύσθηκαν σε μεγάλα θέματα της εξωτερικής και οικονομικής πολιτικής. Τη χειρότερη υπηρεσία που προσέφερε η Ν.Δ. στο δημόσιο βίο είναι η δημαγωγία και οι υποσχέσεις χωρίς αντίκρισμα.

Ξαφνικά το συντηρητικό κόμμα ανακάλυψε τις δυσκολίες των αγροτών, των ανέργων, της δημόσιας υγείας και της δημόσιας εκπαίδευσης. Ποιός; Το κόμμα του νεοφιλελευθερισμού που βασική του κατεύθυνση έχει –όπως έχει αποδειχθεί ιστορικά- την οικονομία της αγοράς χωρίς έλεγχο και κανόνες και την ιδιωτικοποίηση της εκπαίδευσης, της υγείας, της ασφάλισης; Αλλά οι Έλληνες γνωρίζουν από παλιά τη διαφορά ανάμεσα στο πρόσωπο και το προσωπείο και έχουν αρνητικές εμπειρίες από λαϊκίστικες δημαγωγίες. Είναι η ώρα του εκλογικού σώματος να κρίνει προθέσεις, προγράμματα και έργα.

ΙΙΙ. Στο σημερινό κόσμο, η παγκοσμιοποίηση είναι η προσφιλής διατύπωση από πολλές πλευρές. Υπάρχουν μεγάλα επιτεύγματα σε πολλές περιοχές του κόσμου, αλλά και προκλητικές ανισότητες και διαφορές.

Η Ελλάδα από άποψη ευημερίας είναι στις πρώτες 20 χώρες του κόσμου, αλλά από άποψη ανταγωνιστικότητας κατέχει θέση μετά από τις πρώτες 40 χώρες του κόσμου. Ορισμένοι ηγέτες, ενώ μιλούν για ειρήνη, δημοκρατία και κοινωνίες αλληλεγγύης, στην πράξη διεθνώς συμβαίνουν πράγματα που έχουν σχέση μόνο με τη βαρβαρότητα. Επινοούνται συγκρούσεις ανάμεσα σε πολιτισμούς για να αποκρύβουν βαθύτερα οικονομικά συμφέροντα. Τρεις φορές περισσότερα κράτη ιδρύθηκαν στον κόσμο μετά το 1990. 225 πρόσωπα στον κόσμο συγκεντρώνουν πλούτο ίσο με το εισόδημα του μισού πληθυσμού της γης, δηλαδή 225 πρόσωπα έχουν το ίδιο εισόδημα που έχουν 2,5 δις άνθρωποι.

Το 1/3 του πληθυσμού της γης, δηλαδή 1.5 δις άνθρωποι δεν έχουν πόσιμο νερό και στέγη. Το 80% των επενδύσεων πραγματοποιείται στις λεγόμενες ανεπτυγμένες χώρες στις οποίες συγκαταλέγεται και η Ελλάδα. Στις υπόλοιπες 100 και πλέον χώρες απομένει το 20% των επενδύσεων. Οι πολεμικές βιομηχανίες στις Η.Π.Α. διαθέτουν τα 2/3 του παγκόσμιου πλούτου, όταν υπάρχουν εκατομμύρια Αμερικανών που ζουν κάτω από τα όρια της φτώχειας. Πλέον προκλητικό παράδειγμα είναι ότι 3 άνθρωποι-πολίτες των Η.Π.Α.- διαθέτουν τόσο πλούτο, όσο είναι του ΑΕΠ 43 χωρών! Ο σημερινός κόσμος, λοιπόν, έχει πολλές όψεις και η χειρότερη του είναι η βαρβαρότητα.

Σε αυτό τον κόσμο είμαστε αντίθετοι. Είναι αντίθετοι δισεκατομμύρια πάνω στον πλανήτη που είναι στην άλλη πλευρά, στην πλευρά της πλειοψηφίας. Μπορεί να κυριαρχεί η μειοψηφία με την δύναμη και την επιβολή των συμφερόντων, αλλά η πλειοψηφία των ανθρώπων και οι προοδευτικές δυνάμεις αγωνίζονται για τον κόσμο της ισότητας, της ελευθερίας, των δικαιωμάτων και της δημοκρατίας. Η μάχη ανάμεσα από τη μια πλευρά στα θεμέλια της ισότητας, της δημοκρατίας και της ειρήνης και από την άλλη της ανισότητας, της βαρβαρότητας και των πολεμικών αναμετρήσεων που παράγει το καπιταλιστικό σύστημα, είναι μια μάχη που διεξάγεται πάνω από δύο αιώνες.

Οι σοσιαλιστές δίνουν καθημερινά το παρόν και ενώνουν άνδρες και γυναίκες σε όλο τον κόσμο για τις κοινωνίες της ανάπτυξης, της ειρήνης, των δικαιωμάτων, των ευκαιριών, της συμμετοχής στα κέντρα λήψης αποφάσεων, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της ευημερίας για τις ανοιχτές κοινωνίες. Σ’ αυτόν τον αγώνα, άνδρες και γυναίκες, έχουμε τον ίδιο στόχο: την απελευθέρωση από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, γιατί το όραμα και η καθημερινή πράξη για κοινωνίες με ανθρώπινο πρόσωπο καταξιώνουν τον πολιτισμό των ανθρώπων.

IV. Η αρχή της ισότητας των φύλων, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Σύμφωνα με το άρθρο 4 του Συντάγματος του 1975 «άντρες και γυναίκες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου και έχουν ίσα δικαιώματα». Η αρχή αυτή δεν εξαντλείται μόνο από τον κύκλο των ανθρώπινων δικαιωμάτων, αλλά και από το δικαίωμα για κοινωνική προστασία, αλλά και γενικότερα από τα δικαιώματα του πολίτη. Με βάση αυτή τη συνταγματική αρχή, έχουν ψηφιστεί από το 1981 σημαντικοί νόμοι που έχουν επιπτώσεις στην οικογένεια, την ισότητα, τις εργασιακές σχέσεις και την κοινωνική ασφάλιση.

Ωστόσο, η ισότητα που ρητά αναγνωρίζει το Ελληνικό Σύνταγμα δεν είναι ακόμη ουσιαστική. Οι δυσμενείς προκαταλήψεις και οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που υπάρχουν σε βάρος των γυναικών, παίζουν πιο σημαντικό ρόλο από την νομική ισότητα που θεσπίζει το Σύνταγμα. Η ισότητα ως δικαίωμα των γυναικών δεν περιλαμβάνει μόνο την ισότητα των ευκαιριών, αλλά την ισότητα στο αποτέλεσμα. Αυτός πρέπει να είναι ο κύριος στόχος μιας δίκαιης και ελεύθερης κοινωνίας.

Ας χρησιμοποιήσουμε τη μεταφορά των δύο δρομέων σε έναν αγώνα δρόμου. Ο ένας ξεκινά από τη γραμμή αφετηρίας και ο άλλος δύο μέτρα πριν από τη γραμμή του τέρματος. Αυτή θα μπορούσε να είναι η εικόνα και για τους άνδρες και για τις γυναίκες με βάση την ανισότητα που υπάρχει μεταξύ των ανθρώπων. Ωστόσο, η εικόνα της γυναίκας είναι σε ακόμη πιο δυσμενή θέση σε σχέση με τον άνδρα. Για παράδειγμα, της γυναίκας που έχει το βάρος της συνοχής και της ειρήνης στην οικογένεια, που σταματά την εργασία της για να φροντίσει τα παιδιά της και επανέρχεται στην αγορά εργασίας μερικά χρόνια αργότερα. Της γυναίκας που εγκαταλείπει μια δουλειά που υπόσχεται πολλά, για να προωθήσει την καριέρα του άντρα της. Υπάρχει, όμως και η περίπτωση των δύο δρομέων που ξεκινούν από το ίδιο ακριβώς σημείο.

Ο ένας τερματίζει πρώτος, ο άλλος τερματίζει δεύτερος. Αυτή είναι η εικόνα της σύγχρονης γυναίκας που αγωνίζεται για τη συμμετοχή της στα κέντρα λήψης των αποφάσεων, της γυναίκας της καριέρας που χάνει άδικα καθημερινές μάχες ή που κερδίζει ελάχιστες σε σχέση με την προσφορά της και τις δυνατότητες της. Η εικόνα της γυναίκας που οδηγείται σε λιγότερο καλά αμειβόμενα επαγγέλματα και απασχολείται σε κατώτερες ιεραρχικά θέσεις.

Στην ελληνική κοινωνία σήμερα διαμορφώνονται θετικές προϋποθέσεις για τις γυναίκες να ξεπεράσουν τη διάκριση μεταξύ των φύλων στην εργασία, να ξεπεράσουν τα εμπόδια τους, να γνωρίσουν καλύτερα των εαυτό τους, να εκπαιδευτούν και να διεκδικήσουν μια καλύτερη θέση στην κοινωνία και τον πολιτισμό. Η γυναίκα σήμερα αυτενεργεί για να αποδείξει τις ικανότητες της και για να γίνει καλύτερη. Δυστυχώς, υπάρχουν ακόμη έντονα στο DNA τους τα στερεότυπα του φύλου τους, οι προκαθορισμένοι ρόλοι που γίνονται εντονότεροι από την τηλεόραση ή τα παιδικά παιχνίδια. Και η πλάνη είναι τόσο έντονη, ώστε πολλές φορές θεωρούν τη θέση τους ως προσωπικά επιλεγμένη και όχι ως κοινωνικά καθορισμένη. Διεθνώς η προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων αποτελεί μια από τις πλέον θεμελιώδεις λειτουργίες. Και όμως η «ισότητα» εξακολουθεί να είναι εύθραυστη και ο τρόπος που αντιμετωπίζεται χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις, σύγχυση και αποσπασματικότητα.

Ως πρόβλημα με ιδιαίτερη σημασία πρέπει να επισημάνουμε το γεγονός, ότι οι γυναίκες της υπαίθρου βρίσκονται σε δυσμενέστερη θέση σε σχέση με τις γυναίκες που διαβιούν στα αστικά κέντρα. Η προσπάθεια για την κατοχύρωση της συμμετοχής των γυναικών σε όλα τα όργανα που διαμορφώνουν την πολιτική κατάσταση σήμερα, αποτελεί ουσιαστικά προσπάθεια για τη διασφάλιση της Δημοκρατίας σε μια χώρα. Στην πυραμίδα της πολιτικής εξουσίας και των κομμάτων των σύγχρονων κοινωνιών οι γυναίκες συμμετέχουν σε πολύ περιορισμένο βαθμό.

Οι διαφορές των δύο φύλων είναι κοινωνικά θεσμοποιημένες. Η ανισότητα στο χώρο της οικογένειας, της εκπαίδευσης, της αγοράς εργασίας επεκτείνεται αναπόφευκτα και στην πολιτική. Η συμμετοχή των γυναικών στην οικονομική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας έχει αυξηθεί, αλλά στην πολιτική ζωή εξακολουθεί να είναι περιορισμένη. Για παράδειγμα στη Γαλλία οι γυναίκες άρχισαν να αναλαμβάνουν αρμοδιότητες και ευθύνες στην άλλοτε ανδροκρατούμενη πολιτική. Ανάλογες εξελίξεις υπάρχουν στη Δανία και την Ολλανδία. Ο δρόμος είναι μακρύς και δύσκολος, γιατί δεν αρκεί να επιτύχουμε την θεσμοθετημένη συμμετοχή των γυναικών στα διάφορα αντιπροσωπευτικά όργανα και θεσμούς, πρέπει να επιτύχουμε τη διευρυμένη αποδοχή της γυναίκας από το σύνολο της κοινωνίας. Δεν αρκεί να επιτύχουμε ποσοστά συμμετοχής, για παράδειγμα στα ψηφοδέλτια των κομμάτων ή της αυτοδιοίκησης, απαιτείται και αλλαγή νοοτροπίας του εκλεκτορικού σώματος.

Σήμερα δεν υπάρχει η αντιπαλότητα του παρωχημένου φεμινισμού των περασμένων δεκαετιών με τους άνδρες, η συνδρομή των οποίων είναι πλέον απαραίτητη. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ο.Η.Ε. «οι άμισθες εργασίες των γυναικών ξεπερνούν τα 11 τρισεκατομμύρια δολάρια ετήσια. Η αγορά αλλά και η κοινωνία ολόκληρη δεν θα επιζούσαν, αν δεν υπήρχε το δωρεάν έργο των γυναικών» Ο Τέταρτος Πυλώνας Της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής για την εργασία αναφέρεται ρητά στη δημιουργία ίσων δυνατοτήτων και ευκαιριών για τους άνδρες και τις γυναίκες, στον εκσυγχρονισμό, δηλαδή των οικονομιών, αλλά και των κοινωνικών υποδομών ώστε να αναπτύσσεται πλήρως το ανθρώπινο δυναμικό χωρίς να δημιουργούνται προβλήματα στον κοινωνικό και οικογενειακό ιστό. Η γυναικεία εργασία αποτελεί βασικό σημείο στις κατευθυντήριες γραμμές του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Υπουργών για τα εθνικά σχέδια εργασίας των Κρατών-Μελών της Ε.Ε.

Απαιτούνται δράσεις που θα εξασφαλίζουν τη σταδιακή μείωση της ανεργίας των γυναικών και την άρση των εμποδίων που περιορίζουν την εξέλιξη των γυναικών και την αξιοποίηση των δεξιοτήτων τους. Παρόλα αυτά, οι στατιστικές μελέτες της Ε.Ε. δείχνουν ότι ο δρόμος είναι δύσκολος και μακρύς. Το ωρομίσθιο των εργαζομένων γυναικών στην Ευρώπη εξακολουθεί να παραμένει κατά 27.5% κατώτερο από εκείνο των ανδρών στα Κ-Μ κατά μέσο όρο εκτός από την Ιρλανδία, την Αυστρία και την Πορτογαλία. Η διαφορά πέφτει στο 12% στη Γερμανία και ανεβαίνει στο 32% στην Ελλάδα και 34% στην Αγγλία. Επίσης, το δικαίωμα για ίση αμοιβή που προβλέπεται σε όλες τις εθνικές νομοθεσίες, καταστρατηγείται, εφόσον οι γυναίκες αμείβονται τουλάχιστον κατά 20% λιγότερο από τους άνδρες σε θέσεις αντίστοιχων προσόντων και υποχρεώσεων.

Στην Ελλάδα, οι γυναίκες με πτυχίο ΑΕΙ συμμετέχουν κατά 22% στις χαμηλές εισοδηματικές τάξεις, ενώ αντίστοιχα για τους άνδρες το ποσοστό είναι 12%. Στις υψηλές εισοδηματικές τάξεις οι γυναίκες είναι το 5%, όταν οι άνδρες αντιστοιχούν στο 23%. Στην Ελλάδα οι γυναίκες και ιδιαίτερα οι νέες αντιμετωπίζουν- σε σύγκριση με άλλες κοινωνικές ομάδες-πολύ μεγαλύτερο πρόβλημα ένταξης και εξέλιξης στην αγορά εργασίας. Συγκεκριμένα, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά απασχόλησης και υψηλότερα ποσοστά ανεργίας από ότι οι άνδρες, υπό-εκπροσωπούνται σε ορισμένους κλάδους και επαγγέλματα ενώ υπέρ-εκπροσωπούνται σε άλλους, αμείβονται χαμηλότερα από τους άνδρες και η εξέλιξη τους στην αγορά εργασίας είναι δυσκολότερη από ότι των ανδρών.

Οι γυναίκες αποτελούν το 52.5% του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας στη χώρα μας, ο οποίος κατά το έτος 1997 ανήρχετο σε 8.900.000. Ταυτόχρονα, οι γυναίκες αποτελούν μόνο το 39.2% του εργατικού δυναμικού, που κατά το έτος 1997 ανήρχετο σε 4.300.000 και το 36.7% των απασχολουμένων. Παράλληλα, το 60.7% των ανέργων και το 67.2% των ανέργων μακράς διάρκειας είναι γυναίκες. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση συμμετοχής των γυναικών στην αγορά εργασίας η οποία εντείνεται τα τελευταία χρόνια.

Απαιτείται δέσμευση των πολιτικών κομμάτων με τις εξής κατευθύνσεις: α) η αρχή της ισότητας να αποτελέσει βασική αρχή των στρατηγικών τους στόχων, β) να υπάρξει αποκεντρωμένη πολιτική για την ισότητα και των αντίστοιχων προγραμμάτων σε όλα τα επίπεδα της διοικητικής διάρθρωσης κάθε χώρας, γ) τη συμμετοχή των γυναικών, την πληροφόρηση και στήριξη τους, καθώς και την εφαρμογή πολιτικών ισότητας, δ) να αναδειχθεί η συλλογική δράση των γυναικών και η ανάδειξη τους σε κοινωνικούς εταίρους.

Οι εθνικές παρεμβάσεις στη λογική μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης του θέματος της ισότητας των φύλων, λειτουργούν προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της απασχόλησης των γυναικών σε δύο επίπεδα-πρώτον, σε πολιτικές με στόχο την ισόρροπη συμμετοχή των γυναικών στο σύνολο των επωφελούμενων, ιδίως των ανέργων με ειδικά κίνητρα για την συμμετοχή των γυναικών και –δεύτερον, σε πολιτικές με στόχο τον περιορισμό των εμποδίων που αποθαρρύνουν ή αποκλείουν τις γυναίκες από δυνατότητες και ευκαιρίες επαγγελματικής εξέλιξης, ιδίως στις εργαζόμενες, σε θέσεις και ειδικότητες περιορισμένου κύρους, χαμηλών αμοιβών και με ανεπαρκή ασφαλιστική κάλυψη.

Για παράδειγμα στην πολιτική κοινωνικής ασφάλισης οι προϋποθέσεις υπαγωγής στην ασφάλιση, οι καταβαλλόμενες εισφορές, οι προϋποθέσεις συνταξιοδότησης, ο τρόπος υπολογισμού και το ύψος της σύνταξης είναι ακριβώς όμοιοι χωρίς διαφοροποιήσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών. Ο σχεδιασμός της κυβέρνησης του ΠΑ.ΣΟ.Κ. στον αγώνα για την ισότητα των δύο φύλων ξεκινά από πολύ βαθιά. Αξίζει να αναφερθεί μια ενέργεια που θα έχει μακροχρόνια και έμμεση επίδραση στη διαφορετική θέση των γυναικών στην αγορά εργασίας. Συγκεκριμένα, συστάθηκε στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο ειδική επιτροπή, που θα εξετάσει τα προγράμματα σπουδών και τα βιβλία όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων για να εντοπίσει επαγγελματικά και οικογενειακά στερεότυπα για τα δύο φύλα, τα οποία μεταδίδονται στα παιδιά μέσω των βιβλίων και των προγραμμάτων σπουδών και τα οποία πρέπει να αλλάξουν προς την κατεύθυνση της ισότητας των δύο φύλων, χωρίς να παραγνωρίζεται η διαφορετικότητα των δύο φύλων.

Το πρόβλημα της παροχής παιδείας αφορά και στην αποτελεσματικότητα του συστήματος. Γιατί παιδεία σημαίνει: ποιότητα εκπαίδευσης, σημαίνει αντιστοίχηση με τις ανάγκες της οικονομίας και της αγοράς εργασίας, σημαίνει ισότητα στην εκπαίδευση. Η γυναίκα πρέπει να αποτελεί κινητήρια δύναμη της «εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης» την οποία βιώνουμε σήμερα αλλά και όλων αυτών που θα ακολουθήσουν.

Με κριτήριο την αποδοτικότητα του συστήματος και τα «συνθήματα» «παιδεία για όλους» και «δωρεάν παιδεία» οι γυναίκες συμμετέχουν στη μεταρρύθμιση σαν μαθήτριες, φοιτήτριες, δασκάλες, καθηγήτριες αλλά και μάνες με την αγωνία για τα παιδιά τους. Συμμετέχουν στις μεταβολές που συμβαίνουν στην οικονομία και την κοινωνία προσπαθώντας να μειώσουν την απόσταση ανάμεσα στην εκπαίδευση που χρειάζονται οι νέες και οι νέοι μας και στην εκπαίδευση που λαμβάνουν και να την κατευθύνουν προς τις ανάγκες του μέλλοντος. Σήμερα στην Ευρώπη τα εκπαιδευτικά συστήματα προετοιμάζονται να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του διεθνούς ανταγωνισμού, των τεχνολογικών αλλαγών, των αιτημάτων των επιχειρήσεων και του κόσμου της εργασίας για παροχή ενός εργατικού δυναμικού με υψηλή εξειδίκευση. Η επένδυση σε εκπαίδευση και κατάρτιση πρέπει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες για αφομοίωση και ανάπτυξη της έρευνας, των τεχνολογιών και της καινοτομίας.

Ο γυναικείος πληθυσμός αποτελεί το βασικό υλικό στο οποίο πρέπει να επενδύσουμε και να εκπαιδεύσουμε σε τομείς νέας τεχνολογίας και καινοτομίας. Η εκπαίδευση πρέπει να στοχεύει στην προαγωγή και παρακίνηση της νέας σκέψης και η γυναίκα αποτελούσε πάντοτε και αποτελεί το μοχλό που ανακαινίζει το παλιό, το αναχρονιστικό, το πεπαλαιωμένο. Οι γυναίκες πρέπει να αποτελέσουν τη βάση ενός επαρκούς ανθρώπινου δυναμικού ποιοτικά καταρτισμένου ιδιαίτερα σε τομείς της κοινωνίας της πληροφορίας και της νέας τεχνολογίας καταρρίπτοντας έτσι τον μύθο του «αρσενικού» θετικού επιστήμονα.

Οι γυναίκες έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση σε ότι για παράδειγμα αφορά την ικανότητα τους να χειριστούν ηλεκτρονικούς υπολογιστές και συνεπώς αναπτύσσουν αρνητική στάση απέναντι στη χρήση τους, ενώ η οικογένεια δεν στηρίζει το ίδιο αγόρια και κορίτσια στην προσέγγιση τους στις νέες τεχνολογίες. Λέγεται ότι ο υπολογιστής είναι γένους αρσενικού, ενώ η πληκτρολόγηση είναι γένους θηλυκού. Στο δημόσιο τομέα το 99.5% των ατόμων που ασχολούνται με την εισαγωγή στοιχείων στους Η/Υ είναι γυναίκες δακτυλογράφοι, ενώ στην ειδικότητα των προγραμματιστών-αναλυτών, οι άντρες καταλαμβάνουν το 90% των θέσεων. Η μόνη πλουτοπαραγωγική πηγή μας είναι οι άνθρωποι, είναι οι πολίτες που σε ένα μεγάλο τμήμα τους είναι γυναίκες και η επένδυση σε εκπαίδευση είναι παραγωγική επένδυση. Η δύναμη των ανθρώπων με περιορισμένα εισοδήματα είναι η γνώση.

Η «μεταρρύθμιση» χρειάζεται τις γυναίκες, χρειάζεται τις προϋποθέσεις για να αναπτυχθούν νέες πρωτοβουλίες που θα επιταχύνουν τις αλλαγές, που θα υλοποιήσουν τις τομές, Κατά το δεύτερο ήμισυ του 20ου αιώνα, δύο μεγάλες μορφές επανασυγκρότητσης του κόσμου έλαβαν χώρα: Η πρώτη είναι η οικολογική δράση και σκέψη που αντικαθιστά την κυριαρχία του ανθρώπου επί της φύσης με την ευθύνη του ανθρώπου έναντι ενός φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, που ολοένα και περισσότερο κινδυνεύει και φτωχαίνει. Το δεύτερο κίνημα που παράλληλα εξελίχθηκε είναι το κίνημα των γυναικών.

Σταδιακά το κίνημα των γυναικών οδήγησε στη δημιουργία ενός πολύ πιο θεμελιώδους κινήματος, του κινήματος για την ισοτιμία που βρίσκεται στον αντίποδα της πολιτικής των ποσοστώσεων η οποία προσπαθεί να επαναφέρει την ισότητα μέσα σε μια κατάσταση ανισότητας. Το κίνημα για την ισοτιμία διακηρύσσει ότι το υποκείμενο των δικαιωμάτων του ανθρώπου δεν υφίσταται παρά μόνο υπό τη μορφή της δυαδικότητας άνδρα-γυναίκας και ότι συνεπώς η οικουμενικότητα των δικαιωμάτων είναι αδιαχώριστη από την αναγνώριση των διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών. Οι γυναίκες θέλουν να είναι ίσες και διαφορετικές. Τα κοινωνικά αυτά κινήματα είναι κινήματα πολιτισμού. Βασικό μας μέλημα είναι να συνδυάσουμε τον παράγοντα φύλο με την έννοια «αειφόρος ανάπτυξη» και την περιβαλλοντική φροντίδα για οικονομική και κοινωνική δικαιοσύνη.

Η βιώσιμη ανάπτυξη προϋποθέτει αλλαγές στους μηχανισμούς και τους τρόπους διαχείρισης του περιβάλλοντος. Οι εξελίξεις σε τομείς όπως γυναίκες και χρήση γης, γυναίκες στην προστασία και την διαχείριση του περιβάλλοντος, γυναίκες-ποιότητα και ασφάλεια τροφίμων καθώς και στην αποκατάσταση και διατήρηση της πολιτιστικής και ιστορικής κληρονομιάς, προωθούν περισσότερες γυναίκες σε κορυφαίες θέσεις λήψης αποφάσεων.

Πρέπει να σημειώσουμε ότι η υπόθεση των τροφίμων, όπως παράγονται, επεξεργάζονται ή παρασκευάζονται, ταυτοποιούνται και διατίθενται στην αγορά σήμερα είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη χρήση φυτοφαρμάκων στις καλλιέργειες, ζωοτροφών βιομηχανικά και χημικά επεξεργασμένων στην κτηνοτροφία, συντηρητικών, βελτιωτικών, χρωστικών και άλλων χημικών ουσιών στην επεξεργασία με τη νίτρο-ρύπανση και πολύ-ρύπανση στην ποιότητα του νερού, με τις ορμόνες και τις διοξίνες. Αυτές οι εξελίξεις στα τρόφιμα συνδέονται με τις κοινωνικές δομές, την οικονομική εξουσία και την πολιτική θέληση και δυνατότητα να επιβληθούν συνθήκες υγιεινής και ασφάλειας των τροφίμων. Χρειάζονται συγκρούσεις με κατεστημένα συμφέροντα και έλεγχος από όλους τους πολίτες. Τέτοιες συγκρούσεις έγιναν τα τελευταία χρόνια.

Όπως και ανάλογες συγκρούσεις έγιναν για την προστασία του περιβάλλοντος και των δασών κόντρα στη θεωρία του πολιτικού κόστους και κόντρα στα συγκεκριμένα συμφέροντα με την απόφαση που πήραμε στην Ελλάδα, να αναλάβει το πυροσβεστικό σώμα την δασοπυρόσβεση στη χώρα, με αποτέλεσμα να μειωθούν οι πυρκαγιές κατά 94% σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια. Η οικολογία, η διατροφή, η αειφόρος ανάπτυξη προσκρούουν σε συμφέροντα.

Δεν είναι φολκλόρ και τα συμφέροντα αυτά είναι διεθνώς δικτυωμένα. Συνδέονται με τα συμφέροντα των πολυεθνικών εταιριών και άλλων κερδοφόρων δραστηριοτήτων. Το πρόβλημα σήμερα για την πολιτική είναι, πώς θα επιβληθεί σε κάθε χώρα και διεθνώς πάνω σε αυτά τα συμφέροντα που ήδη έχουν αυτονομηθεί από τα κέντρα του πολιτικού ελέγχου. Από την έκθεση των ανωτέρω, προκύπτουν πολλά συμπεράσματα. Καθοριστικό είναι ότι για να δυναμώσει η προοδευτική πολιτική- γιατί δεν είναι όλες οι πολιτικές ίδιες- για να επιβληθεί η πολιτική στην οικονομία και στην αγορά, για να γίνουν οι κοινωνίες κυρίαρχες, βασική προϋπόθεση είναι η συμμετοχή των πολιτών, ανδρών και γυναικών. Η συμμετοχή στα κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι.

Γιατί σήμερα όσοι κατακρίνουν την πολιτική θα πρέπει να αντιληφθούν ότι βρίσκεται σε θέση αδυναμίας να επιβληθεί σε εγχώρια και διεθνή δίκτυα συμφερόντων. Όταν δεν συμμετέχουμε στις εξελίξεις, οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι θα τις διαμορφώνουν άλλοι. Υπάρχουν χώρες, όπου οι πολίτες δεν συμμετέχουν ούτε στις εκλογές. Για παράδειγμα ο Πρόεδρος των Η.Π.Α. εκλέγεται με τη συμμετοχή ενός μέρους του εκλογικού σώματος, που απέχει πολύ από το ήμισυ του εκλογικού σώματος της χώρας αυτής. Το έλλειμμα στην εκπροσώπηση είναι έλλειμμα στην πολιτική, είναι έλλειμμα στη δημοκρατία. Πάρτε μέρος, λοιπόν, δραστήρια τόσο στην προσεχή εκλογική αναμέτρηση, όσο και γενικότερα στα κοινά σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Αθήνα, 27 Φεβρουαρίου 2000.

Ένα σχόλιο με αφορμή την παραίτηση του συναγωνιστή και φίλου μου Νίκου Μπίστη από το Εθνικό Συμβούλιο του ΠΑ.ΣΟ.Κ.

Ο συναγωνιστής και φίλος μου Νίκος Μπίστης αποχώρησε από το ΠΑΣΟΚ.

Άλλοι έπρεπε και πρέπει να παίρνουν δρόμο, μαζί με τα αφεντικά τους.

Το σοσιαλιστικό ΠΑΣΟΚ θα ξαναβρεθεί σε κοινούς αγώνες , παρά τις διαφορές, με προοδευτικούς πολιτικούς .

ΣΥΜΦΩΝΩ με τη τελευταία παράγραφο του κειμένου αποχώρησης του Νίκου:

''Η λύση θα έχει προοδευτικό πρόσημο. Δεν θα είναι έργο ούτε της δεξιάς, ούτε μιας συγκυβέρνησης αποτυχόντων, ούτε ενός σχήματος με ακροδεξιά στίγματα, ούτε μιας συνάθροισης τεχνοκρατών ευρέως φάσματος ''.

ΣΩΣΤΟΣ